Słowniczek

Słownik ważniejszych terminów

Antropoidy – (z języka greckiego anthropoeides – człekokształtny) rodzina małp (Pongidae), stojąca w systematyce zoologicznej najbliżej człowieka; występuje w Afryce i płd.-wsch. Azji; obecnie należą do niej gibony, szympansy, goryle, orangutany; inaczej małpy człekokształtne, bezogoniaste.

Antropologia – (z języka greckiego dnthrópos – człowiek; logos – nauka) nauka o człowieku; na gruncie polskim głównie o jego pochodzeniu (a. filogenetyczna), rozwoju osobniczym (a. ontogenetyczna) i zróżnicowaniu rasowym (a. populacyjna). W nauce brytyjskiej i amerykańskiej antropologia ma szerszy zakres i dotyczy całej wiedzy o człowieku: a. fizyczna (biologiczna), a. kulturowa (społeczna).

Archeologia – (z języka greckiego arche – początek, źródło; logos – nauka) nauka badająca dzieje człowieka w oparciu o pozostałości jego działania, znajdywane w ziemi w trakcie prac wykopaliskowych; por. ślady, zabytki, znaleziska.

Artefakty – patrz zabytki.

Australopiteki – patrz Australopithecus.

Australopithecus – (w języku łacińskim dosłownie „południowa małpa”) w standardowej systematyce zoologicznej jeden z dwóch rodzajów (obok rodzaju Homo) rodziny hominidów; obejmuje grupę gatunków, które przypominają zarówno ludzi, jak i małpy; datowany zwykle na 4 mln-750 000 lat; por. małpoludy.

Azja Mniejsza – dziś Turcja.

Bola – (w języku hiszpańskim dosłownie „kula”) kamień owijany w skórę i przywiązywany do długiego rzemienia, którym myśliwi rzucają w ten sposób, aby owinął się dokoła nóg chwytanych zwierząt. Ten rodzaj polowania stosowany jest dziś głównie przez Indian południowo-amerykańskich.

Chopper – narzędzie otoczakowe z obróbką jednostronną.

„Człowiek jawajski” – patrz Pithecanthropus erectus.

„Człowiek neandertalski” – patrz Homo sapiens neanderthalensis.

„Człowiek pekiński” – patrz Sinanthropus.

Człowiek z Cro-Magnon – według typowych poglądów o ewolucji ludzkiego gatunku pierwsze, europejskie populacje Homo sapiens sapiens.

„Człowiek z Piltdown” – znaleziska kostne odkryte w Anglii, uważane początkowo za szczątki przodka człowieka, później uznane za przedmiot mistyfikacji.

Datowanie absolutne – określanie wieku znalezisk w odniesieniu do czasów współczesnych, np. sprzed 100 000 lat, 3 000 lat, 400 roku n.e., oparte na skomplikowanych technikach fizykochemicznych bądź metodach historycznych (kalendarze, kroniki itp.).

Datowanie względne – określanie, które znalezisko jest starsze, a które młodsze.

Detrytus – (z języka łacińskiego detritus – roztarty) cząstki zwietrzałych skał oraz szczątków zwierząt i roślin tworzące osady; inaczej trypton.

Eolity – najbardziej prymitywne narzędzia kamienne.

Epoka kamienia – według typowych poglądów archeologicznych epoka, w której ludzie, lub ich ewentualni przodkowie, używali kamienia (głównie krzemienia) jako podstawowego surowca do wyrobu narzędzi czy też broni, aż do czasu wynalezienia metod wytopu metali (początkowo brązu), co w poszczególnych częściach świata miało nastąpić w różnych czasach. Epokę kamienia dzieli się zasadniczo na dwie części: paleolit (starszą epokę kamienia) i neolit (młodszą epokę kamienia); w niektórych miejscach wyróżnia się również mezolit (środkową epokę kamienia); por. neolit, paleolit, system trzech epok.

Fosylizacja – proces przybierania struktury kamienia; inaczej skamienienie.

Geologia – (z języka greckiego ge – ziemia, logos – nauka) nauka o budowie i dziejach Ziemi, głównie skorupy ziemskiej, oraz o procesach, dzięki którym ulega ona przeobrażeniom.

Glacjał – (z języka łacińskiego glacjalis – lodowy) zlodowacenie, pokrycie przez lodowiec danego terenu.

Habitat – środowisko naturalne danego organizmu.

Hominidy – człekokształtne ssaki o wyprostowanej postawie ciała, klasyfikowane jako rodzina (Hominidea) obejmująca dwa rodzaje – Homo i Australopithecus; inaczej człowiekowate.

Homo – w standardowej systematyce rodzaj obejmujący gatunek współczesnego człowieka, Homo sapiens neanderthalensis, Homo erectus i Homo habilis; jego początki określa się na około 2 min lat temu.

Homo erectus – (z języka łacińskiego Homo – człowiek; erectus – wyprostowany) zgodnie z dzisiejszymi hipotezami o ewolucji istot ludziach gatunek będący bezpośrednim przodkiem człowieka i datowany na około 1,5 mln-200 000 lat; por. hominidy, Homo, małpoludy, Pithecantropus erectus, Sinanthropus.

Homo habilis – (w języku łacińskim dosłownie „człowiek zręczny”) według współczesnych teorii paleoantropologicznych gatunek poprzedzający Homo erectus i tym samym przodek człowieka; datowany na ponad 2-1,5 min lat; por. hominidy, Homo, małpoludy.

Homo sapiens archaiczny – (z języka łacińskiego Homo – człowiek, sapiens – rozumny) według paleoantropologów archaiczna, wczesna forma współczesnego gatunku człowieka, datowana na około 400 000/300 000-100 OOO/ 40 000 lat; por. hominidy, Homo.

Homo sapiens neanderthalensis – (w języku łacińskim dosłownie „rozumny człowiek neandertalski”) istoty uważane dawniej za bezpośrednich przodków człowieka, obecnie za odgałęzienie głównej linii ewolucyjnej ludzkiego gatunku; określenie „neandertalski” wywodzi się od stanowiska w dolinie Neandertal w Niemczech, gdzie po raz pierwszy odkryto szczątki tych istot; datowane na około 150 000-35/30 000 lat; inaczej „człowiek neandertalski”, neandertalczycy; por. hominidy, Homo, małpoludy.

Homo sapiens sapiens – (z języka łacińskiego Homo – człowiek, sapiens -rozumny) współczesny gatunek człowieka, który zdaniem zwolenników ewolucji powstał 100 000/40 000 lat temu; por. hominidy, Homo.

In situ – w miejscu pozostawienia w starożytności.

Intencjonalny – wykonany celowo przez człowieka lub, według teorii ewolucji, jego przodków.

Interglacjał – cieplejszy okres między dwoma zlodowaceniami.

Intruzja – (z języka łacińskiego intrusus – wepchnięty) przemieszanie obiektów geologicznych i/lub archeologicznych z różnych epok.

Krzemień – twarda skała wykorzystywana do wyrobu narzędzi i broni; występuje w postaci brył w złożach innych skał.

Less – żółta skała, powstała z pyłu naniesionego przez wiatr i składająca się głównie z bardzo drobnych ziarenek kwarcu; stanowi podłoże żyznych gleb.

Małpoludy – w teorii ewolucji istoty przejściowe między starożytnymi małpami człekokształtnymi a ludźmi; istoty podobne jednocześnie do człowieka i małpy człekokształtnej (przede wszystkim australopiteki, Homo habilis, Homo erectus, Homo sapiens neanderthalensis).

Mamut – wymarły słoń z epoki lodowcowej (plejstocen), olbrzymich rozmiarów, pokryty gęstym, długim owłosieniem; żył w Europie, północnej Azji i Ameryce Północnej; z jego siekaczy (tzw. ciosów) wykonywano narzędzia oraz ozdoby

Mastodont – ssak kopalny przypominający słonia; jego istnienie datuje się na okres od oligocenu do plejstocenu.

Metoda azotowa, fluorowa, uranowa – zespół metod określających względny wiek znalezisk; por. datowanie względne.

Metoda paleomagnetyczna (geomagnetyczna) – określanie wieku znalezisk w oparciu o badanie zachodzących w przeszłości zmian pola magnetycznego Ziemi; por. datowanie absolutne.

Metoda potasowo-argonowa – określanie wieku znalezisk na podstawie zjawiska radioaktywnego rozpadu potasu do argonu; por. datowanie absolutne.

Metoda stratygraficzna – określanie wieku znalezisk w oparciu o założenie, że znaleziska z warstw ziemi położonych wyżej (płyciej) na danym stanowisku prehistorycznym są młodsze od znalezisk z warstw położonych niżej (głębiej) i odwrotnie; por. datowanie względne.

Metoda typologiczna – określanie wieku znalezisk w oparciu o ewolucyjne założenie, że ich forma (jakość) ulegała ciągłej poprawie w miarę upływu czasu. W ten sposób im prymitywniejsze znalezisko, tym jest ono starsze i odwrotnie; por. datowanie względne.

Metoda węgla 14C – określanie wieku znalezisk na podstawie zjawiska radioaktywnego rozpadu izotopu (odmiany) węgla – C14; por. datowanie absolutne.

Moździerz – naczynie służące do rozcierania i rozdrabniania różnych produktów.

Narzędzia bifacjalne – narzędzia z obróbką dwustronną.

Neandertalczycy – patrz Homo sapiens neanderthalensis,

Neolit – (z języka greckiego neos – nowy; lithos – kamień) według standardowych poglądów końcowy okres epoki kamienia, w którym pojawiło się rolnictwo, pierwsze stałe osady i cywilizacje; datowany różnie w zależności od obszaru na około 10 000 p.n.e.-2000 p.n.e.; określany dawniej jako epoka kamienia gładzonego; por. epoka kamienia.

Nomadzi – ludzie prowadzący koczowniczy tryb życia; ludy pasterskie i/lub łowieckie.

Nowy Świat – obszar obu Ameryk.

Odłupki – w archeologii – krótkie, szerokie kamienie, odbite (intencjonalnie bądź naturalnie) od rdzenia (bryły) kamiennego, z których często wyrabiano narzędzia.

Okres glacjalny – okres oziębienia klimatu, którego najbardziej spektakularnym zjawiskiem było zwiększenie się zasięgu lodowców górskich i pojawienie się lodowców kontynentalnych; por. glacjał.

Paleoantropologia – dział antropologii zajmujący się badaniem wymarłych (?) hominidów i teorią ewolucji człowieka (a. filogenetyczna); w nauce brytyjskiej i amerykańskiej również pozostałościami działalności człowieka prehistorycznego lub jego ewentualnych przodków (archeologia).

Paleolit – najstarszy okres epoki kamienia, datowany różnie w zależności od obszaru na około 4 mln-10 000 p.n.e.; określany dawniej jako epoka kamienia łupanego; por. epoka kamienia.

Paleontologia – nauka o prehistorycznych roślinach i zwierzętach oparta na badaniach ich szczątków, odcisków i śladów.

Pitekantrop – patrz Pithecanthropus erectus.

Pithecanthropus erectus – (z języka greckiego pithekós – małpa, anthrópos – człowiek, erectus – wyprostowany) według współczesnych hipotez paleoantropologicznych przodek człowieka, datowany na około l mln-200 000 lat i tworzący z sinantropem gatunek Homo erectus; inaczej pitekantrop, „człowiek jawajski”; por. Homo erectus, małpoludy.

Pochówek – w archeologii – również pogrzebane ciało.

Pozycja stratygraficzna – położenie w warstwach.

Prehistoria – według standardowych poglądów na historię ludzkiego gatunku okres obejmujący dzieje od pojawienia się człowieka, i jego ewentualnych przodków, do wynalezienia pisma.

Przemysł – w archeologii – duży zespół narzędzi cechujących się identycznymi bądź zbliżonymi parametrami, takimi jak kształt, jakość obróbki, rozmiary, sposób użytkowania itp.

Radiometryczne metody datowania – badania pozwalające określić wiek znalezisk w oparciu o radioaktywny rozpad znajdujących się w nich pierwiastków; por. datowanie absolutne, metoda potasowo-argonowa, metoda węgla 14C.

Rdzeń – w archeologu – uformowana odpowiednio (intencjonalnie bądź naturalnie) bryła kamienna, z której wyrabiano narzędzia.

Rozcieracz – kamień służący do rozcierania różnych produktów.

Sinanthropus – (w języku greckim dosłownie „człowiek z Chin”) zgodnie z typowymi poglądami przodek człowieka, datowany na około l mln-200 000 lat i tworzący z pitekantropem gatunek Homo erectus; inaczej sinantrop, „człowiek pekiński”; por. Homo erectus, małpoludy

Sinantrop – patrz Sinanthropus.

Skamieniałości – szczątki zwierzęce bądź roślinne, które pod wpływem różnych czynników, w tym czasu, przybierają strukturę kamienia.

Stanowisko prehistoryczne – miejsce, w którym istnieją pozostałości pobytu człowieka lub, według teorii ewolucji, jego przodków. Znaleziska te mogą mieć postać zarówno szczątków badanych istot – wówczas jest to stanowisko paleoantropologiczne -jak i produktów ich działalności – wtedy mamy do czynienia ze stanowiskiem archeologicznym (w nauce brytyjskiej i amerykańskiej i tu można mówić o stanowisku paleoantropologicznym). Oba typy stanowisk mogą występować jednocześnie.

Stary świat – Europa, Azja i Afryka.

Stratygrafia – układ warstw.

System trzech epok – w archeologii – system dzielący dzieje człowieka na trzy kolejno następujące po sobie epoki, nazwane od podstawowego surowca, jaki wykorzystywano do wyrobu narzędzi, broni itp., epoką kamienia, epoką brązu i epoką żelaza; por. epoka kamienia.

Szpik – pożywna substancja znajdująca się wewnątrz niektórych kości.

Ślady – w archeologii – pozostałości działania człowieka, lub jego domniemanych przodków, które nie mogą być przenoszone bądź nie są na tyle rozwinięte czy też intencjonalne, aby nazywać je zabytkami, np. ślady orki, jamy po palach, ślady palenisk, nacięcia na kościach; por. zabytki, znaleziska.

Teoria ewolucji – pogląd, w myśl, którego wszystkie formy życia, w tym człowiek, ulegają ciągłemu rozwojowi z jednego gatunku do drugiego.

Tłuczek – narzędzie (wykonane najczęściej z kamienia) służące do tłuczenia i rozcierania różnych produktów.

Tuf – lekka, porowata skała zbudowana głównie z piasku i popiołu wulkanicznego, scementowanego spoiwem krzemionkowym, ilastym bądź innym.

Zabytki – pozostałości celowego działania człowieka, np. narzędzia, ozdoby, mury obronne, pałace itp; por. ślady, znaleziska.

Znaleziska – wszelkie szczątki i pozostałości (zabytki i ślady) działania człowieka oraz jego ewentualnych przodków (czasami też zwierząt i roślin), np. kości, narzędzia, mury obronne, ślady orki, palenisk, nacięcia na kościach, szczątki zwierząt; inaczej źródła archeologiczne (paleoantropologiczne); por. ślady, zabytki.